Atopisch eczeem is een chronische ontstekingsziekte van de huid, die zich uit in opvlammingen met rode, jeukende plekken en soms vochtige wondjes. Een vaak onderschatte factor die deze opvlammingen in stand houdt of verergert, is de voedingstoestand. Een tekort aan bepaalde vitamines, vetzuren of sporenelementen verzwakt rechtstreeks de huidbarrière, het beschermende weefsel dat de huid helpt weerstand te bieden aan invloeden van buitenaf.
Huidbarrière en micronutriënten: het mechanisme begrijpen
De buitenste huidlaag, de opperhuid, wordt voortdurend vernieuwd. Dit proces van epidermale differentiatie vraagt om specifieke voedingsstoffen: vetzuren voor de vorming van de lipidenlaag tussen de cellen, zink voor de celdeling en vitamines om plaatselijke ontstekingen te reguleren.
Als een van deze stoffen ontbreekt, verliest de huidbarrière aan samenhang. Water verdampt gemakkelijker (dit wordt transepidermaal waterverlies genoemd), irriterende stoffen en allergenen dringen dieper door en de ontstekingsreactie neemt toe. Bij iemand die al aanleg heeft voor atopische dermatitis kan deze vicieuze cirkel een milde opvlamming veranderen in een langdurige aanval.
Het verband tussen eczeem en voedingstekorten berust op dit principe: een huid die van binnenuit onvoldoende wordt gevoed, is minder weerbaar, zelfs als de lokale behandelingen goed worden gevolgd.
Vitamine D en atopisch eczeem: een veelvoorkomend tekort, maar de voordelen zijn niet vanzelfsprekend
Vitamine D speelt een rol bij de regulering van het immuunsysteem van de huid en bij de aanmaak van antimicrobiële peptiden die de huid beschermen tegen infecties (met name door Staphylococcus aureus, dat vaak betrokken is bij secundaire infecties van eczeem). Een vitamine D-tekort wordt regelmatig vastgesteld bij mensen met atopische dermatitis.
Toch geldt: een tekort aanvullen betekent niet dat eczeem geneest. De aanbevelingen van de American Academy of Dermatology uit 2023 raden vitamine D-suppletie voor de preventie van atopische dermatitis bij kinderen voorwaardelijk af. Het onderscheid is duidelijk: een met bloedonderzoek vastgesteld tekort behandelen, hoort bij de reguliere medische zorg, maar supplementen nemen zonder aangetoond tekort levert geen betrouwbaar voordeel op voor de huidklachten.
In de praktijk is het zinvol om de vitamine D-spiegel in het bloed te laten bepalen bij iedereen bij wie eczeem niet reageert op de gebruikelijke behandelingen, vooral aan het einde van de winter, wanneer iemand maandenlang weinig zonlicht heeft gehad.
Zink, omega 3 en vetzuren: tekorten die de huidbarrière aantasten
Zink is een cofactor voor honderden enzymen die betrokken zijn bij weefselherstel en de immuunrespons. Een ontoereikende zinkinname kan leiden tot een vertraagde wondgenezing, een droge huid en een verhoogde gevoeligheid voor huidinfecties. Bij kinderen met atopisch eczeem verdient een tekort extra aandacht, omdat de zinkbehoefte tijdens snelle groeifasen toeneemt.
Langeketenvetzuren van het type omega 3, die voorkomen in vette vis, dragen bij aan de aanmaak van ontstekingsremmende stoffen. Een verstoorde omega 6/omega 3-verhouding, kenmerkend voor het moderne westerse voedingspatroon, bevordert een chronische ontstekingsgevoeligheid. Bij eczeem veroorzaakt deze disbalans de aandoening niet, maar draagt ze wel bij aan de ernst en duur van de opvlammingen.
Voedingsbronnen die voor deze twee voedingsstoffen de voorkeur verdienen:
- Zink: schaaldieren (vooral oesters), rood vlees, pompoenpitten en peulvruchten. Fytaten verminderen de opname van plantaardig zink, waardoor dierlijke bronnen beter beschikbaar zijn voor het lichaam.
- Langeketenvetzuren van het type omega 3: sardines, makreel, haring en zalm. Plantaardige bronnen (lijnzaad, walnoten, chiazaad) leveren ALA, een voorloper waarvan de omzetting naar actieve langeketenvormen bij de meeste mensen beperkt is.
- Essentiële vetzuren uit de omega 6-familie (linolzuur): zonnebloemolie en druivenpitolie. Paradoxaal genoeg kan een teveel aan ontstekingsbevorderende omega 6 samengaan met een tekort aan functioneel linolzuur bij mensen met atopie bij wie de enzymatische omzetting verstoord is.
Probiotica en de darm-huidas: resultaten zijn afhankelijk van de stammen
Het darmecosysteem beïnvloedt de systemische immuunrespons en daarmee ook de huid. Dit concept van de darm-huidas heeft geleid tot veel onderzoek naar probiotica bij atopische dermatitis. Uit de beschikbare resultaten blijkt dat de uitkomsten sterk uiteenlopen: de voordelen verschillen naargelang de gebruikte bacteriestammen, de leeftijd van de patiënt en het moment van toediening.
Bij mensen die al eczeem hebben, worden de klinische voordelen van probiotica als beperkt beschouwd en zijn ze niet altijd statistisch significant. De aanbevelingen van de American Academy of Dermatology uit 2023 raden probioticasuppletie voor de preventie van atopische dermatitis bij kinderen voorwaardelijk af, net als vitamine D-suppletie.
Dat betekent niet dat darmgezondheid onbelangrijk is. Een gevarieerd voedingspatroon met veel fermenteerbare vezels (groenten, fruit en peulvruchten) voedt het microbioom op een stabielere manier dan een afzonderlijk supplement. Een gevarieerd darmmicrobioom ondersteunt de immuuntolerantie beter dan één enkele bacteriestam in een capsule.
Ontstekingsremmende voeding en eczeem: wat u dagelijks echt kunt doen
Een incidenteel tekort aanvullen is niet voldoende als het voedingspatroon als geheel ontstekingsbevorderend blijft. Bij de volgende voedingsmiddelen is extra aandacht geboden:
- Producten met een hoge glycemische index (geraffineerde suikers, witbrood, gepofte granen): ze stimuleren de aanmaak van insuline en ontstekingsstoffen, wat opvlammingen kan verergeren.
- Ultrabewerkte voedingsmiddelen: ze bevatten vaak veel additieven, gehydrogeneerde vetten en conserveermiddelen, die het darmmicrobioom verstoren en de doorlaatbaarheid van de darm vergroten.
- Koemelk bij kinderen met atopisch eczeem: een allergie voor koemelkeiwitten komt vaak voor in combinatie met atopische dermatitis bij baby’s. Koemelk weglaten is niet standaard nodig, maar moet worden afgestemd op een nauwkeurige allergologische diagnose.
Een voedingspatroon met veel kleurrijke groenten (bètacaroteen, vitamine C), vette vis en gefermenteerde voedingsmiddelen levert daarentegen zowel beschermende micronutriënten als de vezels die het microbioom nodig heeft.
De voedingstoestand vervangt dermatologische behandelingen niet, maar bepaalt mede hoe goed de huid zich tussen opvlammingen kan herstellen. Bij een patiënt bij wie eczeem ondanks een goed gevolgde behandeling onvoldoende onder controle blijft, is gericht bloedonderzoek (vitamine D, zink, ferritine) een van de eenvoudigste en meest zinvolle onderzoeken om aan te vragen.
